Polska lokalna potrzebuje nowego otwarcia. Bez reform samorządów miasta takie jak Chełmża będą tracić szanse

Przez lata samorządy były symbolem polskiego sukcesu transformacji. To właśnie miasta i gminy budowały drogi, szkoły, hale sportowe, strefy inwestycyjne i lokalną tożsamość. Problem w tym, że system projektowany w latach 90. powstawał dla zupełnie innej Polski - kraju młodszego, szybciej rosnącego i mniej zurbanizowanego.

Dziś Polska wchodzi w epokę depopulacji. Coraz więcej miast średniej wielkości traci mieszkańców, a wiele gmin nie jest już w stanie samodzielnie utrzymać tempa rozwoju. W praktyce oznacza to rozdrobnienie administracyjne, konkurencję o podatnika zamiast współpracy i ograniczoną zdolność do prowadzenia dużych projektów infrastrukturalnych.

Coraz częściej pojawia się więc pytanie: czy obecny model samorządowy nadal odpowiada realiom XXI wieku?

Europa stawia na metropolie i silne ośrodki funkcjonalne

W wielu państwach Europy proces konsolidacji samorządów rozpoczął się już lata temu. Dania radykalnie zmniejszyła liczbę gmin, Finlandia rozwija model współpracy metropolitalnej, a Niemcy od lat budują silne związki aglomeracyjne wokół największych miast. Cel jest prosty: większy organizm administracyjny oznacza większą efektywność, łatwiejsze planowanie przestrzenne, mocniejszą pozycję inwestycyjną i bardziej racjonalne wydawanie publicznych pieniędzy.

Polska nadal pozostaje jednym z najbardziej rozdrobnionych systemów samorządowych w Europie Środkowej. W wielu miejscach granice administracyjne przestały odpowiadać rzeczywistym procesom społecznym i gospodarczym. Ludzie mieszkają w jednej gminie, pracują w drugiej, dzieci uczą się w trzeciej, a infrastruktura funkcjonuje jako jeden organizm - tylko na papierze pozostaje podzielona.

Chełmża pokazuje problem, z którym mierzy się dziś wiele polskich miast

Dobrym przykładem jest Chełmża - miasto położone w obszarze Metropolii Toruńskiej. Formalnie istnieją tam dwa odrębne organizmy: miasto Chełmża oraz gmina wiejska Chełmża. W praktyce tworzą jednak jeden naturalny ośrodek funkcjonalny.

Mieszkańcy korzystają z tej samej infrastruktury, tych samych usług i tego samego rynku pracy. Granica administracyjna nie odpowiada codziennemu życiu mieszkańców, ale ma realny wpływ na możliwości rozwojowe całego obszaru.

Rozdzielenie kompetencji oznacza często trudniejsze planowanie inwestycji, konkurencję o wpływy podatkowe i rozproszenie potencjału. Tymczasem połączenie miasta i gminy mogłoby stworzyć znacznie silniejszy organizm - zarówno finansowo, jak i demograficznie.

Jeden organizm, większe możliwości

Według analiz samorządowych w Polsce działa około 158 gmin wiejskich mających swoją siedzibę w mieście, a wiele z nich funkcjonuje właśnie w takim dualnym modelu jak Chełmża, Ełk, Giżycko, Lubawa czy Ostróda. W przypadku Chełmży kontrast jest szczególnie widoczny: sama gmina miejska ma zaledwie około 7,8 km² powierzchni, podczas gdy otaczająca ją gmina wiejska obejmuje niemal 179 km².

Połączenie miasta Chełmża i gminy Chełmża mogłoby przynieść kilka kluczowych efektów. Przede wszystkim powstałby większy i bardziej konkurencyjny samorząd, zdolny skuteczniej walczyć o środki europejskie i krajowe. Łatwiejsze byłoby również prowadzenie wspólnej polityki mieszkaniowej, transportowej czy inwestycyjnej.

Dziś wiele małych i średnich miast przegrywa konkurencję o mieszkańców z dużymi aglomeracjami. Żeby zatrzymać młodych ludzi, potrzebują skali - większego rynku pracy, lepszej infrastruktury, mocniejszej marki i bardziej ambitnych projektów rozwojowych. Chełmża ma potencjał, którego nie można analizować wyłącznie przez pryzmat obecnych granic administracyjnych. To miasto z historią, położeniem i dostępem do infrastruktury, które przy odpowiedniej reformie mogłoby stać się jednym z ważniejszych lokalnych biegunów wzrostu Metropolii Toruńskiej. Tylko jak rozwijać miasto na 8 km²?

Reforma samorządów potrzebna na cito

Jeszcze kilka lat temu dyskusja o łączeniu gmin była politycznym tabu. Dziś coraz częściej staje się koniecznością. Polska nie będzie rozwijała się w nieskończoność w oparciu o model administracyjny z lat 90., podczas gdy liczba mieszkańców wielu regionów systematycznie spada.

Największym wyzwaniem najbliższych dekad nie będzie już budowa nowych urzędów, ale utrzymanie zdolności rozwojowej lokalnych wspólnot. - Samorząd wymaga odbudowania na nowo. W szczególności w tej warstwie podstawowej, czyli samorządu gminnego i powiatowego - podkreśla Jerzy Stępień, współtwórca reformy samorządowej z 1990 roku oraz dyrektor Instytutu Przestrzeni Obywatelskiej i Polityki Społecznej Uczelni Łazarskiego.

Dlatego pytanie nie brzmi już, czy reformować samorządy, ale jak zrobić to mądrze - tak, by wzmacniać lokalne centra rozwoju zamiast utrwalać administracyjne podziały. Eksperci coraz częściej alarmują, że utrzymywanie obecnego poziomu rozdrobnienia administracyjnego może stać się po prostu nieefektywne ekonomicznie. - Polski nie stać na 2,5 tys. gmin: czeka nas trzeci etap reformy samorządowej, ponieważ liczba ludności maleje - przyznał przewodniczący Rady Fiskalnej dr Sławomir Dudek z SGH. Według niego małe gminy przy wysokich kosztach stałych mogą nie poradzić sobie w przyszłości, a naturalnym kierunkiem stanie się konsolidacja części samorządów.

Największym błędem w debacie o konsolidacji samorządów jest sprowadzanie jej wyłącznie do emocji i lokalnych ambicji politycznych. W rzeczywistości chodzi o zdolność miast do dalszego rozwoju w warunkach kryzysu demograficznego. Połączenie struktur administracyjnych nie oznacza likwidacji lokalnej historii czy tożsamości. Może natomiast oznaczać większą skuteczność, lepsze planowanie i nowy impuls rozwojowy.

Konsolidacja z korzyścią dla Metropolii Toruńskiej

Chełmża jest dziś jednym z przykładów szerszego problemu widocznego w całej Polsce lokalnej. Pytanie nie brzmi już, czy reformować samorządy, ale jak zrobić to na tyle odważnie, by małe i średnie miasta nie stały się ofiarami demograficznego i gospodarczego dryfu. Naturalnym pierwszym etapem reformy samorządowej mogłoby być łączenie tzw. gmin obwarzankowych - czyli miast i otaczających je gmin funkcjonujących dziś de facto jako jeden organizm społeczny i gospodarczy. W przypadku takich ośrodków jak Chełmża integracja administracyjna mogłaby oznaczać większą efektywność zarządzania, silniejszą pozycję inwestycyjną oraz lepsze wykorzystanie ograniczonych zasobów demograficznych i finansowych.