Jan Hanasz – naukowiec, który potrafił przechytrzyć komunistyczną władzę

Prof. Jan Hanasz był postacią wyjątkową, łączącą osiągnięcia naukowe z odwagą cywilną i niezwykłą pomysłowością w walce o wolność słowa. W historii Torunia zapisał się zarówno jako badacz kosmosu, jak i jeden z przywódców podziemnej "Solidarności".

Urodził się 29 lipca 1934 roku w Poznaniu. Studiował astronomię na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika, a od 1955 roku związał swoją karierę naukową z toruńskim ośrodkiem astronomicznym Polskiej Akademii Nauk. Był jednym z pionierów polskiej radioastronomii, uczestniczył w pracach nad pierwszymi radioteleskopami, a także w przygotowaniu eksperymentu naukowego przeprowadzonego na satelicie Interkosmos-Kopernik 500. Później zajmował się badaniami promieniowania radiowego w przestrzeni kosmicznej.

Jego działalność nabrała zupełnie innego wymiaru po wprowadzeniu stanu wojennego. Profesor zaangażował się w organizowanie toruńskich struktur podziemnej "Solidarności", współtworzył "Toruński Informator Solidarności", a w latach 1982–1984 należał do najważniejszych przywódców regionalnej opozycji.

W 1984 roku zorganizował toruńskie Radio "Solidarność", wykorzystujące nadajniki podwieszane do balonów unoszących się nad miastem. Dzięki temu audycje mogły docierać do słuchaczy nawet 40 kilometrów od Torunia, a funkcjonariuszom Służby Bezpieczeństwa znacznie trudniej było zlokalizować nadajnik.

Spektakularna była akcja we wrześniu 1985 roku. Podczas emisji programu pierwszego Telewizji Polskiej na ekranach odbiorników pojawiły się hasła nawołujące do bojkotu wyborów parlamentarnych. Było to możliwe dzięki specjalnemu nadajnikowi skonstruowanemu przez Hanasza i jego współpracowników. Akcje przeprowadzono 14 i 26 września.

Po drugiej transmisji profesor został aresztowany wraz z innymi uczestnikami przedsięwzięcia. Spędził kilka miesięcy w areszcie, a w styczniu 1986 roku został skazany na półtora roku pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem wykonania kary. Represje dotknęły również jego kariery naukowej – stracił stanowisko docenta i kierownika pracowni. Do utraconej pozycji zawodowej powrócił dopiero w 1989 roku.

Po przemianach ustrojowych kontynuował działalność naukową i społeczną. Został uhonorowany między innymi Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski oraz Krzyżem Wolności i Solidarności.

W grudniu 2016 roku Rada Miasta Torunia nadała mu tytuł Honorowego Obywatela Miasta. Uroczyste wręczenie wyróżnienia nastąpiło 29 grudnia.

W 2026 roku Toruń zdecydował o kolejnym, trwałym upamiętnieniu profesora. Rada Miasta jednogłośnie przyjęła 26 marca uchwałę nadającą jego imię rondu u zbiegu ulic Grudziądzkiej i Strobanda. Lokalizacja nie była przypadkowa – rondo znajduje się w północnej części Torunia, stosunkowo blisko dawnego miejsca zamieszkania naukowca.

Uroczyste odsłonięcie tablicy z nazwą ronda odbyło się 12 września 2026 roku. W ten sposób nazwisko człowieka, który przez dziesięciolecia współtworzył naukową i obywatelską historię Torunia, na stałe znalazło się na mapie miasta.

Prof. Jan Hanasz zmarł 18 października 2020 roku w wieku 86 lat, spoczywa na cmentarzu przy ulicy Kolejowej w Strzelnie.