Chełmża. Mury zyskały nowe życie. Powstała galeria murali, poświęconych społeczności romskiej

Galeria na murze wzdłuż schodów, prowadzących z rynku nad jezioro, powstała w ramach inicjatywy Bardzo Młoda Kultura, prowadzonej przez Terenowy Dom Kultury. Sześć murali przedstawia osoby, związane ze społecznością romską.

- Wprowadziliśmy do naszego projektu Romów, ponieważ z naszych obserwacji i badań wynika, że społeczność ta nie funkcjonuje w obszarze kultury oficjalnej. To był dla nas główny impuls. W Chełmży stworzyliśmy coś, co nazywamy ""międzykulturowym camp labem". To wspólne warsztaty różnych środowisk. W tym przypadku połączyliśmy Romów i artystów ze mieszkańcami miasta, w tym dziećmi i nauczycielami - wyjaśnia Marcin Płocharczyk z Miejskiego Centrum Kultury w Bydgoszczy, w ramach którego działa Terenowy Dom Kultury.

Prace, wspólnie z dziećmi z chełmżyńskich szkół, wykonał Dariusz Paczkowski - artysta streetartowy i aktywista od lat tworzący sztukę o tematyce społecznej.

Jak wyjaśnia Płocharczyk, postacie przedstawione na muralach, nie są przypadkowe. Pierwsza praca przedstawia Alfredę Markowską, czyli "Babcię Noncię", która w czasie II wojny światowej uratowała przed śmiercią z rąk nazistów około pięćdziesięcioro romskich i żydowskich dzieci. Jej wnuczka mieszka obecnie w regionie i brała udział w warsztatach.

Na murze pojawili się także Jerzy Ficowski - żołnierz AK, który jako jeden z pierwszych badaczy w czasach PRL opisywał kulturę romską; Tadeusz Bosman Krzyżanowski - Rom, prowadzący w Bydgoszczy fundację, działającą na rzecz przybliżania kultury romskiej; dr Joanna Talewicz - Romka, antropolożka, prowadząca fundację "W stronę dialogu" i Krzysztof Gil - romski artysta.

Jeden z murali przedstawia Jolantę Siwak wraz z jej mężem - Marianem, Romem, mieszkającym w Chełmży.

- To taki hołd dla niego. Mariana nie ma z nami od trzech lat - mówi pani Jolanta. - Cieszę się, że to nasze piękne, wspólne zdjęcie się tutaj znalazło. Pokazuje bajkę, którą stworzyły dwie kultury spotykając się ze sobą i spędzając ze sobą wiele lat.

Dziś pani Jolanta nie ukrywa wzruszenia, opowiadając o swojej polsko-romskiej miłości. Wspomina pierwsze wspólne lata życia i poznanie innej kultury. Sama do rodziny i całego środowiska romskiego została przyjęta szybko, brała udział w występach artystycznych. - Podczas malowania muralu zakręciła się w oku łezka - przyznaje.

- Romowie mieszkali tutaj od lat. Teraz się porozjeżdżali za lepszym życiem i możliwościami: do Bydgoszczy, Wrocławia czy Poznania. Zostały trzy polsko-romskie rodziny w Chełmży. Też mogłam się przeprowadzić do Płocka, gdzie mieszkał Marian, ale on chciał, żebyśmy zostali tutaj - wspomina.

Wspólne zdjęcie jej i męża, odwzorowane na chełmżyńskim murze, pani Jolanta traktuje nie tylko jako upamiętnienie, ale też dowód na zmieniające się relacje polsko-romskie.

- Polacy coraz bardziej akceptują Romów. Już coraz rzadziej patrzymy na to, kto skąd pochodzi, a bardziej na to, kto jaki jest. To dla mnie ważne, że mieszkańcy zobaczą tę galerię i poznają ludzi, którzy zrobili mnóstwo dobrych rzeczy, jak np. Babcia Noncia. To dla mnie zaszczyt, że jestem wśród tych osób - dodaje.

Jak wylicza Marcin Płocharczyk, w kujawsko-pomorskim żyje około 2 tysięcy Romów. Organizowane są wydarzenia kulturalne m.in. w Bydgoszczy czy Włocławku. Wybór Chełmży jako miejsca, w którym powstanie galeria, poświęcona społeczności romskiej, nie był przypadkowy.

- Wiedzieliśmy, że nie tylko mieszkańcy, ale także tutejszy dom kultury, biblioteka i szkoły są otwarte. Już wcześniej prowadziliśmy tutaj zajęcia o kulturze romskiej. Opracowując tegoroczny program "Bardzo Młodej Kultury" Chełmża była dla nas naturalnym wyborem - wyjaśnia Płocharczyk.

Przedstawiciel Chełmżyńskiego Domu Kultury przyznaje, że dla powstanie galerii to dobry impuls do organizowania podobnych inicjatyw w mieście w przyszłości.

- Cieszymy się, że ten projekt zrealizowano w Chełmży i że brała udział w nim młodzież i nauczyciele z naszych szkół. Przy powstawaniu murali obserwowaliśmy cały proces współpracy między dziećmi, dorosłymi, społecznością romską i artystą. Cieszymy się także z pozytywnego odbioru inicjatywy wśród mieszkańców. To miejsce zdecydowanie zyskało nowe życie - mówi Tymon Cichocki z Chełmżyńskiego Domu Kultury.

Inicjatorzy powstania galerii dodają, że bezcenne w całym przedsięwzięciu jest zaangażowanie młodzieży.

- W trakcie malowania, które najbardziej cieszyło dzieci, przedstawiciele społeczności romskiej opowiadali historie ludzi, którzy znaleźli się na ścianach. To połączenie sztuki z edukacją sprawiło, że najmłodsi jeszcze bardziej zainteresowali się tą kulturą. To dla nas bardzo ważne, że wydarzenie miało charakter nie tylko artystyczny, ale też edukacyjny - zwraca uwagę Tymon Cichocki.

Marcin Płocharczyk dodaje, że mimo życia obok siebie od wielu lat, kultura romska nadal jest dla większości Polaków obca, a jej odbiór często zniekształcony przez panujące stereotypy.

- Romowie są bardzo zróżnicowaną grupą, którą chcemy przybliżać. To spotkanie dwóch kultur to umożliwia. Chcemy otworzyć przestrzeń do pokazania czegoś, czego na pierwszy rzut oka nie zauważamy. Jeżeli na co dzień nie widzimy kultury, która jest z nami od 500 lat, to coś tracimy - wyjaśnia.

Jednocześnie zwraca uwagę, że w kujawsko-pomorskim odbiór Romów jest zazwyczaj pozytywny.

- Nadal jednak ta społeczność jest postrzegana jako "bliscy obcy". Większość osób nie ma na co dzień kontaktu z tą kulturą, z czego wynikają stereotypy. Wciąż mamy różne nieprzepracowane problemy, o których chcemy rozmawiać. Takie działania, jak w Chełmży, otwierają przestrzeń do dyskusji i pokazania tego, co niektórzy Romowie zrobili dla swojej i polskiej społeczności.

Galeria powstała w ramach projektu "Bardzo Młoda Kultury Kujawsko-Pomorskie", finansowanego ze środków Narodowego Centrum Kultury.