Bez niej nie byłoby astronomicznego Torunia. 121 lat temu urodziła się Wilhelmina Iwanowska

Wilhelmina Iwanowska urodziła się 2 września 1905 roku w Wilnie. Początkowo planowała zostać nauczycielką matematyki. Podczas studiów na Uniwersytecie Stefana Batorego jej talent dostrzegł jednak prof. Władysław Dziewulski, który zaproponował jej pracę w obserwatorium astronomicznym.

Tak rozpoczęła się droga naukowa jednej z najważniejszych postaci w historii polskiej astronomii. W 1933 roku Iwanowska obroniła doktorat z astronomii, następnie odbyła staż w Obserwatorium Sztokholmskim, a w 1937 roku uzyskała habilitację.

Toruń musiał zacząć od zera

Po zakończeniu II wojny światowej Wilhelmina Iwanowska przyjechała wraz z grupą wileńskich naukowców do Torunia. Została jedną z osób tworzących od podstaw Uniwersytet Mikołaja Kopernika. W 1946 roku objęła utworzoną na UMK Katedrę Astrofizyki, zostając pierwszą w Polsce profesor astrofizyki.

Razem z prof. Władysławem Dziewulskim i dr. Stanisławem Szeligowskim rozpoczęła budowę obserwatorium astronomicznego w Piwnicach. Nie było odpowiedniego sprzętu, książek ani przygotowanego zaplecza badawczego. Naukowcy musieli stworzyć wszystko niemal od początku.

Dzięki kontaktom Iwanowskiej do Piwnic trafił z Harvardu 20-centymetrowy teleskop Henry’ego Drapera. W kolejnych latach astronomka doprowadziła do rozbudowy toruńskiego ośrodka. W 1962 roku zainstalowano w nim największy do dziś w Polsce teleskop optyczny o średnicy lustra 90 centymetrów. Z jej inicjatywy rozpoczęto również obserwacje radiowe i zbudowano obserwatorium radioastronomiczne. UMK przypomina, że Iwanowska kierowała obserwatorium od 1952 do 1976 roku.

Zmieniła rozmiary Wszechświata

W latach 1948–1949 Wilhelmina Iwanowska pracowała w najważniejszych obserwatoriach w Stanach Zjednoczonych. Otrzymała możliwość kontynuowania kariery za oceanem, ale zdecydowała się wrócić do Torunia.

Dane zebrane podczas amerykańskiego stażu wykorzystała do ustalenia nowej skali odległości we Wszechświecie. Odkrycie to uznawane jest za jej największe osiągnięcie naukowe. Prowadziła również badania nad budową i ewolucją Drogi Mlecznej.

Jej praca rozsławiła toruńską astronomię na świecie. Iwanowska została doktorem honoris causa uniwersytetów w Leicester, Winnipeg oraz UMK. Była członkinią Polskiej Akademii Nauk i wielu międzynarodowych towarzystw naukowych.

Otwierała naukę dla kobiet

Wilhelmina Iwanowska zrobiła również bardzo wiele dla obecności i promocji kobiet w nauce. Nie ograniczała się przy tym do deklaracji. Swoją pozycją, osiągnięciami i pracą pokazywała, że kobieta może kierować dużym ośrodkiem badawczym, dokonywać przełomowych odkryć i reprezentować światową naukę na najwyższym poziomie.

W 1973 roku została wiceprezeską Międzynarodowej Unii Astronomicznej. Była pierwszą kobietą w historii powołaną do zarządu tej organizacji. W czasach, gdy najważniejsze stanowiska w międzynarodowych instytucjach naukowych zajmowali niemal wyłącznie mężczyźni, jej wybór miał znaczenie wykraczające poza samą astronomię.

Iwanowska stała się dowodem, że płeć nie musiała być przeszkodą w naukowej karierze. Jej obecność w światowych strukturach czyniła osiągnięcia kobiet bardziej widocznymi i otwierała drogę następnym pokoleniom badaczek. Ogromną wagę przywiązywała także do kształcenia młodych naukowców. Wypromowała 19 doktorów, a ośmioro jej wychowanków uzyskało później tytuł profesora. Dbała również o to, aby młodzi badacze zdobywali doświadczenie w zagranicznych ośrodkach naukowych.

Jej nazwisko nadal prowadzi ku gwiazdom

Wilhelmina Iwanowska zmarła 16 maja 1999 roku w Toruniu. Została pochowana na cmentarzu św. Jerzego. W 1997 roku otrzymała honorowe obywatelstwo miasta. Jej imię noszą dziś ulica w Toruniu, szkoła w Pigży, planetoida oraz program stypendialny Narodowej Agencji Wymiany Akademickiej wspierający międzynarodowy rozwój młodych naukowców.

W 2025 roku, w 120. rocznicę urodzin astronomki, Toruń ustanowił Rok Wilhelminy Iwanowskiej. Na budynku przy ul. Kraszewskiego 20–22, w którym mieszkała przez blisko 40 lat, odsłonięto poświęconą jej tablicę.

Pozostawiła po sobie znacznie więcej niż obserwatorium i publikacje naukowe. Stworzyła środowisko, z którego wyrosły kolejne pokolenia astronomów, zbudowała międzynarodową pozycję toruńskiej nauki i pokazała tysiącom kobiet, że ich miejsce również jest w laboratoriach, na uniwersytetach i wśród najważniejszych badaczy świata.